Nghiên cứu về đề tài quan hệ Mỹ - Việt - Trung trong suốt gần 50 năm (1950 - 1995) nên tôi có nhiều câu hỏi muốn hỏi cụ, người đã tham gia nhiều sự kiện quan trọng của ngoại giao Việt Nam, suốt từ những năm kháng chiến chống Pháp cho đến những năm cuối thập kỷ 80 của thế kỷ 20. Điều làm tôi ngạc nhiên là cụ kể tất cả mọi chuyện cứ như mọi thứ mới xảy ra ngày hôm qua. Sau này gặp cụ nhiều lần, mỗi lần một câu chuyện, nhưng chuyện nào cụ cũng nhớ đến từng chi tiết. Từ câu chuyện Hội nghị Trung Giã, câu chuyện ngoại giao đầu tiên của cụ, cho đến việc tham gia đàm phán Geneve, đàm phán Paris, những vấn đề biên giới giữa Việt Nam với các nước láng giềng, tất cả đều được ghi nhớ đến từng chi tiết. Có cái nhiều người nói nhưng có những cái tôi chưa nghe và đến giờ vẫn ít người nói. Khi nói về Vịnh Bắc Bộ, cụ bảo bờ biển Vịnh Bắc Bộ bên phía đảo Hải Nam, không thoai thoải như bờ biển Vịnh Bắc Bộ bên phía Việt Nam. Việc phân chia cũng phải khác chứ không phải cứ chia đôi! Một chi tiết kỹ thuật như thế này cụ cũng nhớ.
Cụ nhớ không chỉ những câu chuyện cụ tham gia mà cả những câu chuyện cụ được đọc, được nghe. Một con người khi tôi gặp đã 85 tuổi đời, kinh qua không biết bao nhiêu sự kiện lịch sử, đọc không biết bao nhiêu điều mà tất cả đều nhớ như in, có thể hình dung ra khối lượng thông tin là khủng khiếp như thế nào. Bộ óc cụ như một máy tính lưu giữ tất cả thông tin đó và khi cần là cụ có thể “truy cập” được ngay. Nhiều người gọi cụ là bách khoa toàn thư, từ điển sống của ngoại giao Việt Nam không sai. Có cái gì trong lịch sử ngoại giao Việt Nam từ 1945 là cụ không biết và không nhớ đâu?! Uyên bác là vậy!
Có lúc thử lý giải tại sao cụ lại nhớ nhiều đến thế, tôi nghĩ có 2 điều giúp cụ nhớ nhiều việc: Thứ nhất, cụ luôn nghiền ngẫm các thông tin và thành “nếp nhăn” trong não không thể nào phai mờ. Từ khung Chiến tranh thế giới thứ nhất, thứ hai, Chiến tranh lạnh cho đến các sự kiện xảy ra trong khung đó, cụ đều nghiền ngẫm và xếp nó theo một logic nhân - quả, logic thời gian. Từ khung cuộc kháng chiến chống Pháp, kháng chiến chống Mỹ đến các trận chiến lớn, đến các hoạt động ngoại giao chắc đều được cụ nghiền ngẫm và sắp xếp như vậy. Chính vì thế khi nói chuyện bao giờ cũng thấy những logic câu chuyện của cụ, mọi chuyện đều gắn với nhau thành một mạch, hấp dẫn có lập luận, logic…
Điều thứ hai giúp cụ nhớ nhiều có lẽ là trời phú cho cụ một trí nhớ chụp ảnh. Cái gì vào mắt cụ nó như được chụp và lưu vào trong bộ nhớ tạm thời. Khi biết tôi đi gặp phỏng vấn cụ, cha tôi - người đã từng làm việc với cụ nói cụ có cách làm việc kỳ lạ, rất ít khi thấy cụ đọc tin nhưng tin gì cụ cũng nắm. Đấy là người có thiên phú, có cách đọc lướt rất nhanh và chụp tất cả vào trong não. Tại Hội thảo về chiến tranh Việt Nam ở bang Texas (Mỹ) năm 2002, cụ hỏi lại tôi một thông tin bạn mới cung cấp, tôi nhớ là tôi ghi vào một tờ giấy trong tập giấy tôi đang cầm. Cụ thấy tôi đi tìm thì nói luôn: “Cháu ghi ở mặt sau của tờ chương trình”! Lúc này cụ đã 90 theo tuổi mụ, mà còn để ý và nhớ đến từng chi tiết, hơn nữa đấy không phải chi tiết của việc cụ làm mà là của người đi cùng. Đúng là trí nhớ siêu phàm!
Uyên bác đấy là điều ai cũng có thể cảm nhận từ cụ, nhưng giản dị thì phải ai đến nhà mới thấy hết được sự giản dị. Gần 20 năm đi lại thăm cụ ở căn phòng nhỏ trên gác hai, ngôi nhà gần đầu đường Trần Hưng Đạo tôi gần như không thấy thay đổi gì ngoài bộ bàn thờ dựng lên khi bác gái mất. Tất cả đồ đạc trong nhà đều từ những năm 1980.
Thời gian gần như ngừng trôi từ những năm 1980. Điều này thực ra không có gì là khó hiểu, mấy chục năm làm ngoại giao nhưng chưa một lần “đi sứ”. Những lúc đi công tác là những lúc đất nước còn khó khăn, may lắm thì có thể tiết kiệm được vài đồng. Cụ nghỉ hưu khi đất nước mới chuyển mình. Lương hưu dù có là lương hàm bộ trưởng thì cũng chỉ đủ ăn. Cụ hay viết sách, báo nên cũng có một chút nhuận bút. Hai bác cháu cùng nhau viết một cuốn sách, cụ cũng chia cho tôi một nửa nhuận bút, nhưng tôi không nhận, có đáng là bao, để cụ có thêm tí quà. Khi tái bản tôi cũng kiên quyết không nhận phần của mình. Ấy thế mà không khi nào cụ phàn nàn với tôi về đãi ngộ, về cuộc sống. Cụ gần như không có nhu cầu vật chất.
Năm 2002 khi Trường MM888 bảo mật tuyệt đối Kỹ thuật Texas (TTU) của Mỹ mời cụ tham gia Hội thảo chiến tranh Việt Nam ở thành phố nhỏ Lubbox, tôi nghe theo lời dặn của Thứ trưởng Trần Quang Cơ lúc này đã nghỉ hưu, bay từ Washington xuống để giúp cụ. Cụ đã 89 tuổi đi hơn 24 tiếng Link Vào Trang Chủ MM88.COM Chính Thức để tham dự hội thảo. Tôi thực sự bất ngờ đến lúc ra về ban tổ chức không có đến 1 đô la “pocket money” cho cụ. Những người Mỹ nguyên tắc, họ chỉ nói cho qua chuyện khi tôi hỏi tại sao lại đối xử như vậy với một cụ già đi nửa vòng trái đất đóng góp cho hội thảo. Kết quả vẫn là con số không. Tôi mua ít bánh kẹo để cụ về đến nhà có tí quà cho người nhà. Nhưng cụ không mảy may kêu ca, bức xúc. Chính tính giản dị của cụ đã thu phục được tình cảm của một số Việt kiều tham gia hội thảo “ở phía bên kia”. Không những gặp gỡ quý mến nhau khi tham gia hội thảo, mà cả sau này có dịp về Hà Nội mọi người vẫn lại thăm cụ và luôn hỏi thăm cụ. Trái tim đến với trái tim đơn giản là vậy.
Có thể dùng rất nhiều tính từ để ca ngợi cụ, nhưng tôi xin dùng 2 chữ: Uyên bác và giản dị. Sống giản dị mới có thời gian đọc và nghiền ngẫm để thành uyên bác. Dành hết thời gian để đọc để nghiền ngẫm trở nên uyên bác, làm sao còn thời gian vào những việc khác. Giản dị là đương nhiên.
Xin vĩnh biệt bác, nhà ngoại giao uyên bác và giản dị.
