Lời cảnh báo từ nơi duy nhất trên Trái Đất liên tục lạnh đi

“Đốm lạnh” kỳ lạ giữa một hành tinh đang nóng lên

Giữa bức tranh nóng lên toàn cầu, có một nghịch lý đang khiến giới khoa học đặc biệt chú ý. Vùng biển phía nam Greenland và Iceland lại lạnh đi thay vì ấm lên như phần còn lại của hành tinh.

Theo Euronews, khu vực này được gọi là “Cold Blob” hay “đốm lạnh” Bắc Đại Tây Dương. Trong nhiều năm, nó được xem như một ngoại lệ kỳ lạ trên bản đồ khí hậu thế giới.

Nhưng theo một nghiên cứu mới, đây có thể không chỉ là một bất thường cục bộ, mà là dấu hiệu cho thấy hệ tuần hoàn đảo chiều kinh tuyến Đại Tây Dương (AMOC) đang suy yếu.

Nghiên cứu do các nhà khoa học từ Viện Nghiên cứu Tác động Khí hậu Potsdam (PIK), Đức thực hiện, vừa công bố trên tạp chí Geophysical Research Letters. Kết quả cho thấy “đốm lạnh” này nhiều khả năng không phải do biến động thời tiết ngắn hạn hay sự thất thường ở bề mặt đại dương, mà liên quan trực tiếp đến sự suy giảm vận chuyển nhiệt của một “băng chuyền” khổng lồ trong lòng đại dương.

Trong khi nhiệt độ trung bình toàn cầu liên tục lập kỷ lục mới, vùng biển cận cực ở Bắc Đại Tây Dương, nằm phía nam Greenland, lại thể hiện xu hướng ngược lại. Đây là nơi duy nhất trên Trái Đất được ghi nhận có xu hướng lạnh đi rõ rệt trong nhiều thập kỷ qua, dù xung quanh đều ấm lên.

Trên bản đồ nhiệt độ bề mặt biển, khu vực này hiện lên như một mảng lạnh bất thường giữa đại dương đang ấm dần.

Điều khiến các nhà nghiên cứu lo ngại là “đốm lạnh” này không chỉ xuất hiện ở bề mặt. Phân tích dữ liệu cho thấy cả cột nước ở khu vực này cũng đang mất nhiệt. Điều đó đồng nghĩa nguyên nhân có thể nằm ở sự thay đổi trong cách đại dương vận chuyển nhiệt, chứ không chỉ là gió, mây hay biến động thời tiết theo mùa.

Dấu hiệu “băng chuyền nhiệt” của Trái Đất đang chậm lại

Trọng tâm của nghiên cứu là AMOC - một hệ thống hải lưu khổng lồ vận chuyển nước ấm, mặn từ vùng nhiệt đới lên Bắc Đại Tây Dương, sau đó đưa nước lạnh, đậm đặc chìm xuống và chảy ngược về phía nam ở tầng sâu.

AMOC thường được ví như một “băng chuyền nhiệt” của Trái Đất. Nhờ nó, lượng nhiệt từ vùng nhiệt đới được phân phối lên phía bắc, góp phần giữ cho Tây Âu có khí hậu ôn hòa hơn so với nhiều khu vực cùng vĩ độ.

Theo nhóm nghiên cứu, “Cold Blob” chính là dấu vết bề mặt cho thấy AMOC đang đưa ít nhiệt hơn tới Bắc Đại Tây Dương. Khi dòng nước ấm từ phía nam lên yếu đi, khu vực phía nam Greenland không còn nhận đủ nhiệt như trước, từ đó hình thành vùng lạnh bất thường.

“Phân tích của chúng tôi ủng hộ nhận định rằng hiện tượng Cold Blob là dấu hiệu của sự suy yếu AMOC”, nhóm tác giả viết trong nghiên cứu.

Một trong những lời giải được nhắc đến nhiều nhất là băng tan ở Greenland.

Khi khí hậu ấm lên, lớp băng Greenland tan chảy nhanh hơn, đổ lượng lớn nước ngọt vào Bắc Đại Tây Dương. Nước ngọt làm giảm độ mặn của nước biển. Khi đó, nước bề mặt trở nên nhẹ hơn, khó chìm xuống sâu.

Đây là vấn đề rất lớn với AMOC, bởi cơ chế hoạt động của hệ thống này phụ thuộc vào việc nước lạnh, mặn ở phía bắc chìm xuống đáy đại dương để “kéo” toàn bộ vòng tuần hoàn vận hành. Nếu nước không còn đủ đậm đặc để chìm, guồng tuần hoàn sẽ chậm lại.

Nói cách khác, khi Greenland tan băng mạnh hơn, nó không chỉ làm nước biển dâng mà còn có thể làm suy yếu chính hệ thống hải lưu vốn đang điều hòa khí hậu của cả Bắc bán cầu.

Điều gì sẽ xảy ra nếu AMOC tiếp tục yếu đi?

Đây là phần khiến giới khoa học đặc biệt lo ngại. Bởi AMOC không chỉ là một dòng hải lưu. Nó là một mắt xích lớn trong hệ thống khí hậu toàn cầu.

Nếu AMOC suy yếu mạnh hơn, châu Âu có thể phải đối mặt với những mùa đông lạnh bất thường, ngay cả trong bối cảnh Trái Đất tiếp tục nóng lên. Khu vực Bắc Đại Tây Dương sẽ thay đổi về nhiệt độ, lượng mưa và quỹ đạo bão.

Bờ Đông nước Mỹ có thể chứng kiến mực nước biển tăng nhanh hơn do hệ thống dòng chảy không còn đẩy nước ra xa bờ như hiện nay.

Một số nghiên cứu trước đó còn chỉ ra rằng AMOC yếu đi có thể kéo theo xáo trộn gió mùa, làm thay đổi mô hình mưa ở châu Phi, Nam Mỹ và ảnh hưởng tới hệ sinh thái biển trên diện rộng.

Nghiên cứu mới không kết luận AMOC sắp sụp đổ ngay lập tức. Tuy nhiên, điều đáng chú ý là nhóm tác giả cho rằng đã xuất hiện những “tín hiệu cảnh báo sớm” cho thấy hệ tuần hoàn này có thể đang tiến gần tới một “điểm bùng phát” - tức ngưỡng mà nếu vượt qua, hệ thống có thể suy yếu nhanh hoặc chuyển sang trạng thái mới khó đảo ngược.

Nỗi lo về AMOC không chỉ dựa trên mô hình dự báo. Hồ sơ khí hậu cổ xưa cho thấy hệ thống này từng biến động mạnh trong lịch sử Trái Đất.

Khoảng 12.500 năm trước, trong giai đoạn Dryas trẻ, Bắc bán cầu từng trải qua một đợt lạnh đột ngột kéo dài. Một trong những giả thuyết được nhắc tới là AMOC đã suy yếu nghiêm trọng do lượng lớn nước ngọt tràn vào Bắc Đại Tây Dương, làm gián đoạn quá trình chìm của nước lạnh mặn.